Արմինֆո. Հայաստանը բախվել է ռուսական շուկայից արտահանման ուժեղացված կախվածության հետևանքներին. Ռուսաստանի կողմից հայկական արտադրանքի ներմուծման սահմանափակումները հարվածի տակ են դրել շուրջ 594 մլն դոլարի կամ ՀՆԱ-ի 2,4%-ի չափով տեղական արտադրության ապրանքներ՝ բացահայտելով երկրի տնտեսական մոդելի խոցելիությունը։ Այս մասին tvyal.com-ի իր հոդվածում գրում է հայտնի տնտեսագետ Աղասի Թավադյանը։
Ուսումնասիրության մեջ ասվում է, որ Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելի քան 90 տոկոսն արտահանվում է Ռուսաստան, ինչն ընդգծում է շուտ փչացող ապրանքների արտահանման այլընտրանքային երթուղիների բացակայությունը։ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի գնահատականների համաձայն՝ ներմուծման արգելքների պատճառով հասցված վնասը կարող է կազմել ՀՆԱ-ի 2%-ը։
Տնտեսագետը կարևոր է համարում նշել, որ արգելքները սահմանվել են փուլ առ փուլ՝ հասնելով մինչև հունիսի 11-ին՝ կորիզավոր պտուղների վաճառքի սեզոնի մեկնարկին։ Սեզոնային եկամուտների սպասումները ցնդում են և ի ցույց դնում Ռուսաստանից հայկական արտահանման խոցելիությունը։ Ռուսաստանի տարածքով դեպի ԵԱՏՄ այլ երկրներ տարանցումը նույնպես արգելափակված է։
Գիտնականը կարծում է, որ մի քանի տարի առաջ Հայաստանի կառավարության կողմից հայտարարված «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունը չի արդարացել։ 2018 թվականից ի վեր Հայաստանի առևտրային կախվածությունը Ռուսաստանից խորացել է։ 2026 թվականի առաջին չորս ամիսներին երկրի ողջ արտահանման 39%-ը բաժին է ընկել ԵԱՏՄ երկրներին, և 15%-ը՝ Եվրոպական միությանը, այնինչ 2025 թվականի ցուցանիշներով ԵՄ-ին բաժին էր ընկնում 30%-ը, իսկ ԵԱՏՄ-ին՝ 26%-ը։ Կարելի է եզրակացնել, որ Ռուսաստանի հետ առևտրի ցուցանիշներն ավելի սերտ են դարձել, ինչը ակնհայտ շեղում է «դիվերսիֆիկացման» քաղաքականությունից։
Մասշտաբները պատկերացնելու համար տնտեսագետը բերում է հետևյալ տվյալները. 2025 թվականին կոնյակի արտահանումը Ռուսաստան կազմել է 283,2 մլն դոլար կամ ընդհանուր ծավալի 83%-ը, ձկան արտահանումը՝ 77,6 մլն դոլար (98%)։ Ապրանքների մյուս կատեգորիաների մասով (ծաղիկներ, բանջարեղեն, հանքային ջուր և այլն) կախվածությունը կազմում է 86%-ից մինչև 94%։ Ընդ որում, լոլիկի մասով ողջ արտահանումը (100%) ուղղվում է Ռուսաստան։ Հայաստանը համեմատաբար ավելի փոքր կախվածություն ունի գինու արտահանման ոլորտում. դեպի Ռուսաստան է առաքվում այս արտադրանքի միայն 68%-ը, որը դրամական արտահայտությամբ 2025 թվականին կազմել է 13,5 մլն դոլար։
Տնտեսագետի կարծիքով՝ եթե բացառենք ռեէքսպորտի (վերաարտահանման) էֆեկտը, որը 2024 թվականին հսկայական հոսքերի շնորհիվ աճել էր մինչև 14 միլիարդ դոլար, ապա ներկայիս իրական տնտեսական պատկերը էապես այլ է։ 2025 թվականից մինչև 2026 թվականի ապրիլ ընկած ժամանակահատվածի շուրջ 8,3 միլիարդ դոլարի արտահանումից գրեթե մեկ երրորդը բաժին է ընկել թանկարժեք քարերին և մետաղներին՝ որպես ռեէքսպորտի մնացորդ։ Հայաստանում իրականում արտադրվող ապրանքները՝ կոնյակը, ձկնամթերքը, մրգերն ու ծաղիկները, ընդհանուր կառուցվածքում զգալիորեն ավելի փոքր բաժին են զբաղեցնում։ Սահմանափակումները հարվածում են հենց տեղական արտադրության այս խոցելի շերտին։ Գյուղատնտեսությունը, ըստ Թավադյանի, այն ճյուղն է, որն անկում էր ապրում նույնիսկ ՀՆԱ-ի ընդհանուր աճի ֆոնին, և հենց այն է հիմա իր վրա վերցնում հիմնական սահմանափակող հարվածը։
Ինչպես գրում է տնտեսագետը, չնայած դեպի Եվրոպա, Կանադա և Մեծ Բրիտանիա արտահանմանն ուղղված պետական աջակցությանը և Եվրոպական միության կողմից ագրարային հատվածին հատկացված 50 միլիոն եվրոյին, տնտեսական կորուստները կարող են կազմել ՀՆԱ-ի շուրջ 1%-ը (300 միլիոն դոլար)։ Եթե սահմանափակումները տարածվեն կոնյակի արտահանման ողջ ճյուղի վրա, ապա լրացուցիչ կորուստները կկազմեն 200 միլիոն դոլար։
Մասնագետի կարծիքով՝ Հայաստանն այս պահին ունի մի քանի մակրոտնտեսական ռիսկեր։ Առաջին՝ Հայաստանի վերջին տարիների տնտեսական աճը պահպանվում էր Ռուսաստանից կապիտալի ներհոսքի և ՏՏ մասնագետների ռելոկացիայի հաշվին, ինչի արդյունքում 2022 թվականին արձանագրվեց ՀՆԱ-ի ռեկորդային՝ 12,6% աճ։ Այս պահին տնտեսությունը զրկված է ֆինանսների ներհոսքից, ինչն ընդգծում է դրա կառուցվածքի խոցելիությունը՝ անվտանգության բարձիկի բացակայության պայմաններում։ Երկրորդ՝ գյուղատնտեսական շուտ փչացող արտադրանքի համար այլընտրանքային երթուղիների բացակայությունը հանգեցնում է սպառման շուկաների բացակայության։ Սուբսիդավորումը բավարար չէ ռիսկերի ծավալները ծածկելու համար։ Երրորդ՝ վնասը կրում է վերականգնման երկարաժամկետ բնույթ։ Կորուստներն անդառնալի են, տնտեսությունները կորցնում են ֆինանսներն ու մոտիվացիան հետագա գյուղատնտեսական աշխատանքների համար։
