Արմինֆո. Հայաստանում տարածաշրջանի երկրների՝ Թուրքիայի, Իրանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի համեմատ, դիտվում է ժողովրդագրական փոփոխություններին հասարակության պատրաստվածության ամենաբարձր մակարդակը։
Այս մասին հունիսի 26-ին Ալմաթիում Եվրասիական զարգացման բանկի (ԵԱԶԲ) 20-ամյակին նվիրված տարեկան համաժողովի և բիզնես ֆորումի նիստի ժամանակ հայտարարել է «Ամերիա» ընկերության կառավարչական խորհրդատվական ծառայության տնօրեն Տիգրան Ջրբաշյանը։
Անդրադառնալով պետական քաղաքականության համակարգվածության խնդիրը հաղթահարելու Հայաստանի ձգտմանը, որը կապում է 2024-2040 թվականների ժողովրդագրական ռազմավարությունը հինգ այլ հիմնական ոլորտային ռազմավարությունների հետ (զբաղվածության, միգրացիայի, սոցիալական բնակարանաշինության և ինտեգրված սոցիալական ծառայությունների ոլորտներում), Ջրբաշյանը ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ այսօր գրեթե բոլոր քաղաքական գործիչները՝ ինչպես ԵԱԶԲ երկրներում, այնպես էլ ամբողջ աշխարհում, խոսում են մարդակենտրոն մոտեցման և մարդակենտրոն պետական քաղաքականության մասին։
Միևնույն ժամանակ, նա նկատել է, որ երբ խոսքը գնում է այն մասին, թե իրականում ինչ է նշանակում մարդկային կապիտալ, անխուսափելիորեն ի հայտ է գալիս ժողովրդագրության թեման, որը տարողունակ տվյալներ և վերլուծություն է տրամադրում մարդկանց, նրանց վարքագծի և այն մասին, թե ապագայում դա ինչ հետևանքների է հանգեցնում։
«Հայաստանում մենք Ժողովրդագրական ռազմավարության մշակումը սկսել ենք դեռևս 2021 թվականին։ Մոտ երկու տարի է պահանջվել լուրջ վերլուծական աշխատանք կատարելու համար, որպեսզի հասկանանք տարբեր ժողովրդագրական գործընթացների և բնակչության վարքագծային մոդելների խորքային պատճառները, պարզենք, թե ինչպես են մարդիկ արձագանքում մեր կյանքի տարբեր փոփոխություններին՝ սկսած արդյունաբերականացումից ու քաղաքացիականացումից (ուրբանիզացիա) և վերջացրած պարենային անվտանգության, առողջապահության ու այլ ոլորտների փոփոխություններով։ Հենց դա մեզ թույլ տվեց շատ ավելի խորը հասկանալ բնակչության թվաքանակի և կառուցվածքի փոփոխության գործընթացները»,- ընդգծել է նա։
Դրան զուգահեռ նա հավելել է, որ իրենց կողմից օգտագործված հիմնական վերլուծական գործիքներից մեկը դարձել է Ազգային տրանսֆերտային հաշիվների (National Transfer Accounts) հետազոտությունը։ Ջրբաշյանը ցավով արձանագրել է, որ այս գործիքը կիրառվում է շատ երկրներում, սակայն ծայրաստիճան հազվադեպ է օգտագործվում անմիջապես պետական քաղաքականության մշակման ժամանակ։
«Դրա էությունն այն է, որ ազգային հաշիվների համակարգը վերլուծվում է ըստ բնակչության սեռի և տարիքի։ Դրա շնորհիվ կարելի է տեսնել, օրինակ, թե ինչպես են բաշխվում առողջապահության, կրթության և սպառման այլ տեսակների ծախսերը, ինչպես նաև հասկանալ, թե կոնկրետ ինչպես է ժողովրդագրական կառուցվածքը ազդում տնտեսության վրա։ Իմ կարծիքով՝ սա պետական քաղաքականության մեջ ժողովրդագրության տեսանկյունից ամենաթերագնահատված գործիքներից մեկն է։ Դա առաջին հետազոտությունն էր, որ մենք իրականացրեցինք»,- նշել է նա։
Նրա խոսքով՝ երկրորդ հետազոտությունը, որն էլ ավելի ժամանակակից ու նորարարական է, դարձել է Ժամանակի տրանսֆերտների ազգային հաշիվների (National Time Transfer Accounts) հետազոտությունը՝ հիմնված բնակչության կողմից ժամանակի օգտագործման ուսումնասիրության վրա։ Ջրբաշյանը հավելել է, որ հետազոտությունն ավարտվել է այս տարի, և նկատել է, որ Հայաստանն այն խիստ սակավաթիվ երկրների թվում է աշխարհում, որոնք ամբողջությամբ կիրառել են տվյալ միջազգային մեթոդաբանությունը։
Ջրբաշյանն ընդգծել է, որ այս հետազոտությունը թույլ է տալիս գնահատել բնակչության չվարձատրվող աշխատանքի ծավալը, ինչը հատկապես կարևոր է գենդերային անհավասարության համատեքստում, քանի որ հասարակության մեջ չվարձատրվող աշխատանքի հիմնական մասը կատարում են կանայք, թեև այդ աշխատանքն ստեղծում է միանգամայն իրական տնտեսական արժեք։
«Որպեսզի պատկերացնեք մասշտաբը. Հայաստանում այսպես կոչված խնամքի տնտեսությունը (care economy) փաստացի հանդիսանում է երկրի տնտեսության խոշորագույն հատվածներից մեկը։ Ցավոք, վստահ չեմ, որ Կենտրոնական Ասիայի երկրներում և ԵԱԶԲ անդամ մյուս պետություններում առկա է այս տնտեսության մասշտաբների լիակատար ընկալումը։ Մինչդեռ դրա ծավալն իրոք տպավորիչ է, և սա մի հարց է, որին անհրաժեշտ է զգալիորեն ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել։
Եթե խոսենք հետագա աշխատանքի մասին, ապա մեր երկրները բախվում են երկու սկզբունքորեն տարբեր ժողովրդագրական միտումների։ Մի կողմից՝ կան ծերացող հասարակություններ՝ Ռուսաստանը, Հայաստանը, որոշակիորեն նաև Ղազախստանն ու Թուրքմենստանը։ Մյուս կողմից՝ կան երկրներ, որոնք այժմ ապրում են այսպես կոչված ժողովրդագրական դիվիդենտի փուլը, ամենից առաջ՝ Տաջիկստանն ու Ուզբեկստանը։ Եվ, իմ կարծիքով, խնդիրն այն է, որ ոչ միայն ԵԱԶԲ-ն, այլև միջազգային կազմակերպությունների մեծ մասը դեռևս բավարար չափով հաշվի չեն առնում այս տարբերություններն իրենց ծրագրերի իրականացման և ներդրումային քաղաքականության մեջ»,- նշել է Ջրբաշյանը։
Նրա խոսքով՝ փաստացի խոսքը վերաբերում է բնակչության վարքագծային տարբեր մոդելներ ունեցող միանգամայն տարբեր հասարակությունների, ինչը նշանակում է, որ պետական քաղաքականությունը նույնպես պետք է տարբեր կերպ կառուցվի։ Այս համատեքստում նա մատնանշել է պետական քաղաքականության մշակման գործընթացում ժողովրդագրական տվյալների ինտեգրման անհրաժեշտությունը՝ ինչպես ԵԱԶԲ անդամ երկրների կառավարությունների, այնպես էլ միջազգային գործընկերների մակարդակով, քանի որ ԵԱԶԲ բոլոր մասնակից երկրները բախվում են լուրջ ժողովրդագրական մարտահրավերների։
Այն ճշգրտող հարցին, թե ներդրումային տեսանկյունից ինչպե՞ս կարող են ԵԱԶԲ անդամ մյուս պետությունները, ինչպես նաև Բանկի սահմաններից դուրս գտնվող երկրներն օգտագործել Հայաստանի ինտեգրված ռազմավարական ճարտարապետության օրինակը երկարաժամկետ ներդրումների, այդ թվում՝ մարդկային կապիտալում ներդրումների ավելի արդյունավետ պլանավորման համար, Ջրբաշյանն անդրադարձել է այն փուլին, որում այժմ գտնվում է Հայաստանը 2024 թվականին Ժողովրդագրական ռազմավարության ընդունումից հետո։
Նա փաստել է, որ դեռևս մինչև ռազմավարության պաշտոնական հաստատումը կառավարությունն արդեն սկսել էր դրա առանձին դրույթների իրականացումը։ «Այսօր կարելի է ասել, որ մեր տարածաշրջանի երկրների թվում (նկատի ունեմ Թուրքիան, Իրանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը) Հայաստանում արդեն իսկ դիտվում է ժողովրդագրական փոփոխություններին հասարակության պատրաստվածության ամենաբարձր մակարդակը։ Սա այն նշաններից մեկն է, որ հասարակությունը պատրաստ է արձագանքել, եթե պետությունն իրականացնի քաղաքականության ճիշտ միջոցառումներ։ Երկրորդ կարևոր պահն այն է, որ ռազմավարությունը կառուցված է չորս հիմնական ուղղությունների շուրջ։ Իմ կարծիքով՝ հենց այս չորս ուղղությունները պետք է հաշվի առնվեն ցանկացած ժողովրդագրական ռազմավարության մշակման ժամանակ։ Առաջին ուղղությունը կապված է ընտանիքի և ծնելիության հետ՝ ընտանիքների աջակցություն, երեխաների ծնունդ և երեխաների խնամքի համակարգ։
Երկրորդ ուղղությունը, որին շատ երկրներ դեռևս անբավարար ուշադրություն են դարձնում, վաղաժամ մահացությունն է և մարդկային կապիտալի վաղ կորուստը՝ առողջական տարբեր խնդիրների, ճանապարհատրանսպորտային պատահարների, ինչպես նաև հոգեբանական ու հոգեկան խանգարումների հետևանքով»,- հայտարարել է նա։ Նրա գնահատմամբ՝ այս բաղադրիչը թերագնահատված է, քանի որ կարևոր է ոչ միայն ապահովել նոր մարդկային կապիտալի ծնունդը, այլև պահպանել մարդկանց առողջությունը ողջ կյանքի ընթացքում։
«Երրորդ ուղղությունը ակտիվ երկարակեցությունն է։ Եթե մարդիկ ավելի երկար են ապրում, դա ամենևին չի նշանակում, թե նրանք դադարում են հավելյալ արժեք ստեղծել տնտեսության համար։ Ուստի տարեց բնակչության ներգրավումն ակտիվ տնտեսական և հասարակական կյանքում առանձնահատուկ մեծ նշանակություն ունի ծերացող հասարակությունների համար։ Հնարավոր է՝ երիտասարդ երկրների համար, ինչպիսին է Ուզբեկստանը, այս հարցը դեռևս այդքան արդիական չէ։ Բայց Բելառուսի, Ռուսաստանի և Հայաստանի համար այն ունի կրիտիկական նշանակություն, քանի որ թույլ է տալիս առավելագույնս արդյունավետ օգտագործել առկա մարդկային կապիտալը։ Եվ վերջապես, չորրորդ ուղղությունը միգրացիան է։ Մեր երկրների համար ներգաղթի, արտագաղթի և միգրացիոն հոսքերի փոփոխության հարցերը սկզբունքային նշանակություն ունեն՝ մարդկային կապիտալի վրա իրենց ունեցած ազդեցության տեսանկյունից»,- ամփոփել է նա։
Նշենք, որ Հայաստանի բնակչության թվաքանակը 2026 թվականին հասել է 3,097 միլիոն մարդու, ինչը 0,7%-ով կամ 20,8 հազար մարդով ավելի է, քան 2025 թվականին։ Այս մասին են վկայում ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալները։ Երևանի բնակչությունը հաշվետու տարում ավելացել է չնչին չափով՝ 0,6%-ով՝ կազմելով 1,148 միլիոն մարդ։ Այսպիսով, մայրաքաղաքում կենտրոնացված է երկրի ընդհանուր բնակչության 37,1%-ը։
Ըստ վիճակագրական տվյալների՝ քաղաքային բնակչությունը 2026 թվականին կազմել է 1,981 միլիոն մարդ՝ 0,5% տարեկան աճով։ Գյուղական բնակչությունը հաշվետու տարում աճել է 1%-ով՝ գերազանցելով 1,116 միլիոն մարդը։ Հայաստանի քաղաքացիների ընդհանուր թվից քաղաքային բնակչության բաժինը կազմում է 64% (որից 58%-ը՝ Երևանի բնակիչներ), իսկ գյուղականինը՝ 36%։
