Արմինֆո. Վերականգնվող էներգիայի և էներգաարդյունավետության հիմնադրամը պատասխանատու կլինի «Նաիրիտ» քիմիական գործարանի շրջակա միջավայրի հետ կապված խնդիրների լուծման և քիմիական թափոնների չեզոքացման համար: ՀՀ կառավարությունը մայիսի 27-ի նիստում վերաբաշխել է «Նաիրիտ» գործարանի շրջակա միջավայրի վերականգնման և վերականգնման ծրագրի մշակման համար հատկացված բյուջետային միջոցները։
Որոշման նախագծի հիմնավորման մեջ նշվում է, որ Հիմնադրամը նախագիծը կիրականացնի հատուկ իրականացման խմբի (SIG) միջոցով, որը դեռևս չի ստեղծվել: 2025 թվականի հունիսի 27-ին Հայաստանի Հանրապետությունը և Վերակառուցման և զարգացման միջազգային բանկը ստորագրել են դրամաշնորհային համաձայնագիր այս ծրագրի մշակման համար, որը նախատեսում է սարքավորումների և քիմիական թափոնների չեզոքացում: Փաստաթղթի նպատակն է օգնել առաջարկվող նախագծի նախապատրաստմանը՝ գործարանի շահագործումից բխող հանրային առողջության և շրջակա միջավայրի համար ռիսկերը վերացնելու համար։
Հիմնավորման մեջ ընդգծվում է, որ համաձայնագրով նախատեսված ծախսերը ներառում են ապրանքներ, խորհրդատվական ծառայություններ (խորհրդատվական ծառայությունների ձեռքբերման համար՝ տեղական և միջազգային խորհրդատվական կազմակերպությունների, ինչպես նաև անհատ փորձագետների ներգրավմամբ) և ուսուցում, ներառյալ հարկերը: Համաձայնագրով նախատեսված միջոցների հատկացման վերջնաժամկետը 2026 թվականի դեկտեմբերի 31-ն է: Քննարկումներից հետո առաջարկվել է ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունը նշանակել վերոնշյալ աշխատանքների համակարգման պատասխանատու մարմին: Ծրագրի արդյունավետ իրականացումն ապահովելու համար և նմանատիպ ծրագրեր իրականացնելու իր երկարամյա փորձի և կարողությունների հիման վրա նախարարությունն առաջարկել է դրա իրականացումը վստահել ՀՀ վերականգնվող էներգիայի և էներգաարդյունավետության հիմնադրամին՝ SIP-ի միջոցով:
Կայանի շրջակա միջավայրի վերականգնման աշխատանքներն իրականացնելու համար ՀՀ 2026 թվականի պետական բյուջեում առաջարկվում են փոփոխություններ և լրացումներ, որոնց համաձայն՝ «Ռադիոակտիվ թափոնների կառավարում» ծրագրի համար նախատեսվում է հատկացնել 574 միլիոն դրամ, որից 57 միլիոն դրամը կհատկացվի 2026 թվականի առաջին կիսամյակին, իսկ 516 միլիոն դրամը՝ այս տարվա առաջին ինը ամիսների համար (հաշվարկված 1 ԱՄՆ դոլար = 382.65 դրամ փոխարժեքով):
Ավելի վաղ՝ թղթակցի հետ հարցազրույցում: ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի հանգուցյալ ակադեմիկոս, քիմիայի և գիտության և Երկրի ամբիոնի ակադեմիկոս-քարտուղար, քիմիական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Լևոն Թավադյանը ԱրմԻնֆո-ին ասել է, որ ռուսական կողմից ստացվել են առաջարկներ առկա խնդիրը լուծելու համար, սակայն խնդիրը երբեք չի լուծվել: Ամենակարևորն այն է, որ ռուս գործընկերների նախաձեռնությունը լուծումներ է առաջարկում բոլոր թափոնների վերաբերյալ, բացառությամբ էթինոլային լաքի հեռացման խնդրի, որից կուտակվել է մոտ 1200 տոննա: Այս խառնուրդը չափազանց վտանգավոր է իր պայթյունավտանգ բնույթի պատճառով: Ակադեմիկոսը ընդգծել է, որ երբ գործարանը կառուցվել է, այն կառուցվել է Երևանից դուրս, իսկ այսօր ձեռնարկությունը Հայաստանի մայրաքաղաքի մի մասն է, և նման վտանգավոր նյութերի առկայությունը կարող է հանգեցնել անկանխատեսելի հետևանքների: «Էթինոլային լաքի պահպանման ժամկետը, որը տարասեռ է իր բաղադրությամբ և բաշխմամբ, մի քանի անգամ ավելի երկար է, քան սահմանված նորման։ Նյութերը պահվում են ժանգոտած տարաներում և ծայրահեղ վտանգ են ներկայացնում ուրիշների համար։ Հրդեհի դեպքում կարող է առաջանալ դետոնացիոն էֆեկտ, և դրանք պարզապես այրելը անհնար է, ինչպես որ անհնար է հեռացնել թափոնները տարաների մաշվածության պատճառով», - ասաց Լևոն Թավադյանը։ Նա ընդգծեց, որ Հայաստանի կառավարությունը առաջարկել է Գիտությունների ազգային ակադեմիային, մասնավորապես՝ նրա Քիմիայի և երկրաբանության ամբիոնին, ուսումնասիրել այս հարցը։ «Խնդիրն ուսումնասիրելու համար ստեղծվել է հատուկ հանձնաժողով, և լուրջ քննարկումներ են տեղի ունեցել Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահությանը կից խնդիրների խորհրդում և Սեյսմոլոգիայի, երկրաշարժագիտության, բնական և մարդածին աղետների գիտական խորհրդում մասնագետների հետ, որոնց ընթացքում քննարկվել են այդ նյութերի վնասազերծման և դրանց վերացման հարցերը», - նշեց ակադեմիկոսը։
Հիշեցնենք, որ 1930-ականներին կառուցված «Նաիրիտ» գործարանը աշխարհի վեց խոշորագույն սինթետիկ կաուչուկ արտադրողներից մեկն էր՝ կազմելով համաշխարհային շուկայի 10%-ը։ Գործարանն այժմ սնանկ է և որոշ ժամանակ անգործության է մատնված։
