Արմինֆո. Հայաստանի գործող օրենսդրությունը կհամապատասխանեցվի Հարկային գործերով փոխադարձ վարչական օգնության մասին կոնվենցիայի արձանագրությամբ ընդունված Ֆինանսական հաշիվների տեղեկությունների փոխանակման միասնական ստանդարտին (CRS)։ Մայիսի 19-ի նիստում Ազգային ժողովի Տնտեսական հարցերի մշտական հանձնաժողովն առաջին ընթերցմամբ հավանություն տվեց ՀՀ կառավարության կողմից ներկայացված՝ Հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին նախագծին։
Պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալ Ռաֆայել Գևորգյանի խոսքով՝ Ստանդարտի լիարժեք և արդյունավետ ներդրումը հնարավոր է միայն ազգային օրենսդրության ներդաշնակեցման և հստակ իրավական հիմքերի ստեղծման միջոցով։ Օրենսդրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունը բխում է ոչ միայն միջազգային պարտավորություններից բխող նոր մոդելային օրենսդրության պահանջներից և գործող հարկային օրենսդրությունը Ստանդարտի պահանջներին համապատասխանեցնելուց, այլև հարկային վարչարարության մեջ միջազգային լավագույն փորձի ներդրման և արդյունավետ կիրառման անհրաժեշտությունից։ Միևնույն ժամանակ, օրենսդրական փոփոխությունները պայմանավորված են այն խնդիրների կարգավորման անհրաժեշտությամբ, որոնք ի հայտ են եկել իրավակիրառ պրակտիկայում այն բանից հետո, երբ Հայաստանի Հանրապետությունը 2025 թվականի սեպտեմբերին առաջին անգամ ներդրեց տեղեկատվության ավտոմատ փոխանակման համակարգը։
Կոնվենցիայի համաձայն՝ վավերացրած երկրները պետք է ամեն տարի ավտոմատ կերպով փոխանակեն Ստանդարտով սահմանված ֆինանսական հաշիվների վերաբերյալ տեղեկությունները։ 2024 թվականին ՀՀ հարկային օրենսգրքում կատարված փոփոխություններով կարգավորվել էին ֆինանսական հաշիվների տեղեկությունների ավտոմատ փոխանակման համակարգի ներդրման համապատասխան մեխանիզմները։ Սակայն գործող կարգավորումների թերի լինելու պատճառով կիրառական պրակտիկայում ի հայտ են եկել զգալի խնդիրներ։ Գործող կանոնների մի քանի դրույթներ ամբողջությամբ չեն համապատասխանում Ստանդարտի պահանջներին, ինչը բարդացնում է դրանց գործնական կիրառումը և հանգեցնում տարբեր մեկնաբանությունների ու թյուրիմացությունների։ Մասնավորապես, գործող Հարկային օրենսգրքի համաձայն՝ տեղեկությունների փոխանակման ենթակա ընթացիկ հաշիվների համար սահմանված է դրամական համարժեքով 250,000 ԱՄՆ դոլարի շեմը գերազանցելու դրույթ, եթե տարվա ընթացքում մուտքերի և ելքերի հանրագումարը, կամ հարկային տարվա վերջին օրվա դրությամբ ընդհանուր գումարը, կամ հարկային տարվա սկզբում կամ վերջում հաշիվների ընդհանուր մնացորդները գերազանցում են սահմանված չափը։ Այս մոտեցումը չի բխում Ստանդարտի դրույթներից և պետք է համապատասխանեցվի տիպային օրենսդրությանը։ Բացի այդ, հաշվետու ֆինանսական կազմակերպություններից ներկայումս պահանջվում է տեղեկությունների փոխանակումից առաջ ստանալ բոլոր հաճախորդների գրավոր համաձայնությունը։ Արդյունքում, եթե ֆինանսական հաշիվ բացող կամ ունեցող անձը հրաժարվում է համաձայնություն տալ կամ չի տալիս այն 10 օրվա ընթացքում, ֆինանսական կազմակերպությունը կմերժի նոր հաշվի բացումը, իսկ նախկինում բացված հաշվի դեպքում՝ կդադարեցնի ֆինանսական հաշվով իրականացվող բոլոր գործարքները՝ բացառությամբ այլ հաստատությունում ունեցած հաշվին միջոցների փոխանցման:
Գործնականում այս դրույթի կիրառումը բարդ է ֆինանսական կազմակերպությունների համար, քանի որ ոչ միշտ է հնարավոր գրավոր համաձայնություն ստանալ ոչ ռեզիդենտներից, ինչի արդյունքում ֆինանսական կազմակերպությունը հարկային տեսչությանը ներկայացնում է թերի հաշվետվություն։ Նման խախտումների դեպքում Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկը տուգանքներ է կիրառում «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» օրենքով սահմանված կարգով, իսկ գործընթացի վերահսկողությունն իրականացվում է Կենտրոնական բանկի կողմից՝ հարկային տեսչության մեթոդական ուղեցույցների կամ ազդակների հիման վրա։ Սակայն ՏՀԶԿ-ի (OECD) կողմից ընդունված մոդելային օրենքի համաձայն, ինչպես նաև Ստանդարտը ներդրած գրեթե բոլոր երկրներում, վերահսկողության իրականացումը վերապահված է հարկային մարմիններին, քանի որ Ստանդարտը նպատակաուղղված է բացառապես հարկային նպատակներով տեղեկատվության փոխանակմանը և հարկային վարչարարության միջոցով հարկային թափանցիկության ապահովմանը։
Գործող օրենսդրությունը չունի նաև գործիքակազմ՝ ապահովելու հաշվետերերի և նրանց վերահսկող անձանց պատշաճ կառավարումը այն դեպքում, երբ վերջիններս հաշվետու ֆինանսական կազմակերպությանը տրամադրում են կեղծ կամ թերի տեղեկատվություն։ Մինչդեռ, ՏՀԶԿ-ի մոդելային օրենսդրությունը սահմանում է, որ հաշվետերը կամ նրանց վերահսկող անձինք նույնպես պետք է պատասխանատվություն կրեն Ստանդարտով սահմանված ընթացակարգերի պահանջներով նախատեսված համապատասխան տեղեկատվությունը չտրամադրելու կամ թերի տրամադրելու դեպքում։
Նախագծով առաջարկվում է համակարգային և համապարփակ մոտեցում՝ ամբողջությամբ վերախմբագրելով Օրենսգրքի 80.2-րդ գլուխը, որը կարգավորում է ֆինանսական հաշիվների տեղեկությունների փոխանակումը՝ այն համապատասխանեցնելով Ստանդարտին և մոդելային օրենսդրությանը։ Նախագիծը պարունակում է Ստանդարտից բխող և Օրենսգրքում օգտագործվող հիմնական հասկացությունների հստակ սահմանումներ, ինչը կապահովի դրանց միատեսակ մեկնաբանումն ու հետևողական կիրառումը իրավակիրառ պրակտիկայում։ Փաստաթղթով առաջարկվում է ֆինանսական կազմակերպությունների հաշվետվական պահանջների ճշտության ստուգումը վերապահել հայաստանյան հարկային մարմնին, քանի որ Ստանդարտը կիրառվում է բացառապես հարկային նպատակներով, և հարկային մարմինն իրավասու մարմին է գործընթացի ցանկացած փուլում։ Բացի այդ, նախագծով փոփոխություններ են կատարվում նաև Օրենսգրքի 68-րդ գլխի համապատասխան դրույթներում, որը կարգավորում է հարկային ստուգումները՝ առաջարկելով ընդլայնել հարկային ստուգման թեմատիկ հարցերի շրջանակը՝ ավելացնելով ֆինանսական հաշվետվությունների պահանջների կատարման ճշտության հարցը, ինչի արդյունքում հարկային մարմինը կարող է իրականացնել թեմատիկ ստուգում բացառապես ֆինանսական հաշվետվությունների պահանջների կատարման ճշտության հարցով։
Օրինագծով առաջարկվում է նաև տուգանքներ սահմանել հաշվետերերի և վերահսկող անձանց նկատմամբ այն դեպքերում, երբ վերջիններս հաշվետու ֆինանսական կազմակերպություններին տրամադրում են կեղծ կամ թերի տեղեկատվություն, կամ չեն տրամադրում համապատասխան ստուգման ընթացակարգերով սահմանված պարտադիր տեղեկատվությունը։ Միջազգային լավագույն փորձին և ֆինանսական կազմակերպությունների գործնական հնարավորություններին համապատասխանեցնելու նպատակով՝ հարկային մարմնին տեղեկատվության ներկայացման վերջնաժամկետը գործող մայիսի 10-ից երկարաձգվել է մինչև հունիսի 30-ը, ինչը կնպաստի առավել ամբողջական և որակյալ տվյալների տրամադրմանը։ Օրինագծով հստակեցվում են նաև հաշվետու ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից փաստաթղթերի պահպանման և հաշվառման դրույթները՝ ֆինանսական կազմակերպություններից պահանջելով ֆինանսական հաշվետվություններին առնչվող բոլոր փաստաթղթերը, ինչպես նաև համակարգչային ծրագրերում և էլեկտրոնային կրիչներում առկա տեղեկատվությունը պահպանել օրենքով սահմանված կարգով և ժամկետներում, բայց ոչ պակաս, քան հինգ տարի ժամկետով։
